Mülk ve vatandaşlık alırken vergi mukimi olmadan kalmak

Türkiye'de daire alan, bu alım için vergi kimlik numarası çıkaran ve sonunda yatırım yoluyla vatandaşlık kazanan bir yabancı, bunların hiçbiriyle Türk vergi mukimi olmaz. Mukimlik tamamen başka bir şeye bakıyor.

Buna rağmen aynı sürecin içinde, genellikle kimsenin üzerinde durmadığı birkaç adım kişiyi mukim hale getirebiliyor. Fark edildiğinde de iş işten geçmiş oluyor, çünkü mukim olan kişi Türkiye'ye sadece buradaki kazancını değil, dünyanın neresinde doğarsa doğsun bütün gelirini beyan etmek zorunda.

Aşağıdakiler, Türkiye'ye taşınmayı düşünmeyen ama burada mülk edinen veya vatandaşlık alan kişiler için. Taşınmayı planlıyorsanız hesap tersine döner, o zaman konu 20 yıllık istisnadır.

Ölçü vatandaşlık değil

Gelir Vergisi Kanununun 3. maddesi, Türkiye'de yerleşmiş olanların yurt içinde ve yurt dışında elde ettiği kazancın tamamı üzerinden vergilendirileceğini söylüyor. Yerleşmiş olmak. Vatandaş olmak değil.

Yerleşmenin tanımı 4. maddede. İki hal var: ikametgahın Türkiye'de bulunması, ya da bir takvim yılında Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturmak. İkametgah, Medeni Kanunun 19. maddesine göre kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer. İkinci haldeki "devamlı" kelimesi kimseyi yanıltmasın; kanun, geçici ayrılmaların bu süreyi kesmediğini açıkça yazıyor. Araya sıkıştırılan on günlük Londra seyahati sayacı sıfırlamıyor.

Yurt dışında yaşayan milyonlarca Türk vatandaşı Türkiye'de dar mükellef. Pasaportun rengi bu sonucu değiştirmiyor.

Asıl risk nerede

Gördüğümüz sorunların neredeyse tamamı iki yerden çıkıyor: adres kaydı ve takvim.

Vatandaşlık veya ikamet izni sürecinde kişi adına Türkiye'de bir yerleşim yeri adresi tescil ediliyor. Çoğu zaman bu bir karar olarak bile görülmüyor, sürecin rutin bir adımı sayılıyor. Oysa idare mukimlik değerlendirmesi yaparken önce nüfus kayıtlarına bakıyor. Fiilen Dubai'de yaşıyor olmanız, kayıtta İstanbul'daki daire göründüğü sürece tartışmanın dışında kalmanızı sağlamıyor.

İkincisi gün sayısı. Yazın tamamı, bayramlar, uzayan aile ziyaretleri ve iş için gelişler üst üste binince altı ay sanıldığından çabuk doluyor. Kimse gün saymıyor, sonradan da kimse ispatlayamıyor.

Bir de kasıtlı tercih olan iki durum var: Türkiye'de şirket kurup oradan ücret veya yönetim geliri almak, eşin ve çocukların buraya taşınıp okula kaydolması. İkisi de hayat merkezinin kaydığına dair güçlü gösterge sayılıyor.

Korkulacak bir yanı olmayan işler ise şunlar: tapuda gayrimenkul almak, alım için vergi kimlik numarası çıkarmak, banka hesabı açmak, o daireden kira almak, Türk vatandaşlığını kazanmak. Hiçbiri tek başına kimseyi mukim yapmıyor.

Kanunun 5. maddesi ayrıca, altı ayı aşsa bile yerleşmiş sayılmayanları sayıyor: belli ve geçici bir görev veya iş için gelen uzmanlar ve benzerleriyle tahsil, tedavi, istirahat veya seyahat maksadıyla gelenler. Buradaki istirahat ve seyahat kelimeleri önemli, çünkü yazlığında uzun kalan kişi için dayanak olabiliyor. Ama bu bende güvenip yılın yedi ayını Türkiye'de geçirmek, dosyanın baştan buna göre kurulmasını gerektirir.

Mukim olmayan ne öder

Mukim değilseniz Türkiye yalnızca Türkiye kaynaklı gelirinizi vergilendirir. İki kalem öne çıkıyor.

Kirada, herkesin bildiğini sandığı ama çoğu zaman yanlış bilinen bir ayrım var. 86. maddeye göre dar mükellefiyette, tamamı Türkiye'de stopaj yoluyla vergilendirilmiş gayrimenkul sermaye iradı için yıllık beyanname verilmiyor. Daireyi işyeri olarak kiraladıysanız ve kirayı ödeyen şirket stopaj yapıyorsa durum budur. Ama aynı daireyi bir aileye kiraladıysanız ortada stopaj yoktur, dolayısıyla beyanname vermeniz gerekir. İki durum birbirine benziyor, sonuçları benzemiyor.

Satışta ölçü beş yıl. Mükerrer 80. maddeye göre gayrimenkulü iktisap tarihinden başlayarak beş yıl içinde elden çıkarırsanız değer artışı kazancı doğuyor ve yıllık olarak güncellenen istisnayı aşan kısmı vergileniyor. Beş yıl dolduktan sonraki satışta gelir vergisi yok. Miras veya bağış yoluyla gelen taşınmazlar bu hesabın dışında.

Kapıyı kapatmayın

Bugün taşınmayı düşünmüyor olabilirsiniz. Üç yıl sonra düşünebilirsiniz, ve o ihtimalin bedeli bugün ödeniyor.

Türkiye'ye yerleşenlere tanınan 20 yıllık yurt dışı gelir istisnası, yerleşmeden önceki son üç takvim yılında Türkiye'de ikametgah ve vergi mükellefiyeti bulunmamasını istiyor. Kira, menkul sermaye iradı ve değer artışı kazancından doğan mükellefiyeti kanun açıkça engel saymıyor. Ticari kazanç veya ücret mükellefiyeti ise engel.

Yani bugün "nasıl olsa lazım olur" diye açtırılan bir mükellefiyet, üç yıl boyunca çok daha değerli bir hakkın önünü kesiyor. Ayrıntı için 20 yıllık istisna rehberimize, yurt dışındaki vatandaşların adres kaydı için de ekim ayındaki özelgeyi değerlendirdiğimiz yazıya bakabilirsiniz.

Son bir nokta. Mukimlik yalnızca Türk hukukuna göre belirlenmiyor. Yaşadığınız ülke de kendi kurallarına göre sizi mukim sayıyorsa, iki ülke arasındaki anlaşmanın 4. maddesindeki sıralı ölçütler devreye giriyor: daimi mesken, hayati menfaatlerin merkezi, mutat oturma yeri, vatandaşlık. Bu değerlendirme kişiye özel ve belgeyle desteklenmesi gerekiyor.

Bilgi notu

Bu rehberin özeti tek sayfalık bir bilgi notu olarak da duruyor. Türkçe bilgi notunu isteyin, e-posta adresinize gönderelim.

Kaynaklar

193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 3, 4, 5 ve 86. maddeleri ile mükerrer 80. maddesi, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 19. maddesi. Kanun metinleri için mevzuat.gov.tr.